صادق گلزاده‏

فضائل شهر اللَّه‏

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«لَوْ عَلمْتُمْ مَا لَکُمْ فِى رَمَضانَ لَزِدْتُمِ للَّه شُکْراً»(1)
رسولخدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: اگر مى‏دانستید ماه رمضان چه فوائدى براى شما دارد هر چه بیشتر به شکر خداوند مى‏پرداختید.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«رَمَضانُ شَهْرُ اللَّه وَ هُوَ رَبیعُ الْفُقَراءِ»(2)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: رمضان ماه خدا و بهار فقراء است.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«أَوّلُ شَهْرِ رَمْضانَ رَحْمةٌ وَ وَسَطُهُ مَغْفِرَةٌ وَ آخِرُهُ عِتْقٌ مِنَ النَّارِ»(3)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: اول رمضان رحمت و وسط و میانش مغفرت و پایانش آزادى از آتش جهنم است.

قال الباقر - علیه‏السلام - :
«شَهْرُ رَمَضانَ شَهْرُ اللَّهِ وَ الصَّائِمُونَ فِیهِ أضْیافُ اللَّهِ وَ أَهْلُ کِرامَتِهِ»(4)
امام باقر - علیه‏السلام - فرمود: ماه رمضان ماه خدا و روزه‏داران مهمانان الهى و مورد تکریم بارى تعالى هستند.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«إذا جَاء رَمَضانَ فُتِحَتْ أبْوابُ الجَنَّةِ وَ غُلِّقَتْ أبْوابُ النَّارِ»(5)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: با حلول ماه رمضان درهاى بهشت باز و درهاى جهنم بسته مى‏شوند.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«مَنْ لَمْ یُغْفَرْ فِى شَهْرِ رَمَضانَ فَفِى أَىِّ شَهْرٍ یُغْفَرُ لَه»(6)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: اگر کسى در ماه رمضان آمرزیده نشود پس در چه ماهى آمرزیده خواهد شد؟!

رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود :
«اِنَّ الْجَنَّةَ لَتُنْجَدُ وَ تُزَیَّنُ مِنَ الْحَوْلِ اِلى‏ الْحَوْلِ، لِدُخُولِ شَهْر رَمَضانَ»(7)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: بهشت در طول سال فقط براى حلول ماه رمضان آذین‏بندى مى‏شود.

قال الباقر - علیه‏السلام - :
«لِکُلِ شَى‏ءٍ رَبیعٌ وَ رَبیعُ الْقُرانِ شَهْرُ رَمَضانَ»(8)
امام باقر - علیه‏السلام - فرمود: براى هر چیز بهارى است و بهار قرآن ماه رمضان مى‏باشد.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«شَهْرُ رَمَضانَ شَهْرٌ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْکُمْ صِیامَهُ فَمَن صَامَه إِیماناً وَ احْتِسابَاً خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَیَوم وَ لَدَتْهُ أمُّه»(9)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: ماه رمضان ماه وجوب روزه است و کسى که با ایمان و اخلاص به وظائف روزه‏دارى عمل کند از گناهانش همانند روز ولادت - که هیچ گناهى بر او نیست - پاک خواهد شد.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«شَهْرُ رَمَضانَ یُکَفِّرُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ إِلَى‏ شَهْرِ رَمَضانَ الْمُقبلْ»(10)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: ماه رمضان زمینه آمرزش گناهان ما بین خود و رمضان آینده را فراهم مى‏کند.

قال على - علیه‏السلام - :
«شَهْرُ رَمَضانَ شَهْرُ اللَّهِ وَ شَعْبانُ شَهْرُ رَسُولِ اللَّهِ وَ رَجَبُ شَهْرى‏»(11)
على - علیه‏السلام - فرمود: ماه رمضان ماه خدا و ماه شعبان ماه رسولخدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - و رجب ماه من است.

قال رسول اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - :
«لَوْ یَعْلَمُ الْعَبْدُ ما فى رَمَضانَ، لَوَدَّ اَنْ یَکُونَ رَمَضانُ سنةً»(12)
رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: اگر بنده ویژگى‏ها و امتیازات ماه رمضان را مى‏دانست دوست مى‏داشت رمضان یک سال باشد.

رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود :
«اِنَّ أبْوابَ السَّماءِ تُفْتَحُ فى اَوَّلِ لَیْلَةٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضانَ وَ لا تُغْلَقُ اِلى آخَرِ لَیْلَةٍ مِنْهُ.(13)
رسول‏خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - فرمود: درهاى آسمان در اولین شب رمضان باز و این درهاى رحمت تا شب آخر رمضان بسته نخواهد شد.

برکات و فوائد روزه

آیات بسیارى در قرآن، بر لزوم روزه و فوائد آن نازل گردیده، چنانکه روایات فراوانى در خصوص آن از خاندان عصمت و طهارت - علیهم افضل صلوات المصلین -، وارد شده که از بررسى همه آنها، ارزش و اهمیت روزه و فوائد و لزوم آن استفاده مى‏شود - و اگر فائده‏اى برآن مترتب نبود جز فرمانبردارى از مولاى حقیقى، و خداى بزرگ، براى ما کفایت مى‏نمود:


«استعینوا بالصّبر و الصّلوة»(14)
با صبر (روزه) و نماز از خدا کمک بگیرید.

«الصَّومُ یُسَوِّدُ وُجْهَهُ»(15)
روزه شیطان را رسوا مى‏کند.

«وَ لِکُلِّ شَىْ‏ءٍ زَکوةٌ، وَ زَکوةُ الْأَبْدانِ الصِّیامُ»(16)
براى هر چیزى زکاتى است و زکات بدن‏ها روزه‏دارى است.

«ما مِنْ صائِمٍ یَحْضُرُ قَوْماً یَطْعَمُونَ اِلاَّ سَبَّحَتْ اَعْضاؤُهُ، وَ کانَتْ صَلاةُ الْمَلائکَةِ عَلَیْهِ، وَکانَتْ صَلاتُهُمْ لَهُ اسْتِغْفاراً»(17)
روزه‏دارى نیست که نزد گروهى حاضر شود که مشغول صرف غذا هستند مگر اینکه اعضاى او تسبیح مى‏کنند و ملائکه بر او درود مى‏فرستند و درود ملائکه بر او استغفار براى او است.

«الصَّائِمُ فى عِبادَةِ اللَّهِ، وَ إِنْ کانَ نائِماً عَلى‏ فِراشِهِ، مالَمْ یَغْتَبْ مُسْلِماً»(18)
روزه‏دار در عبادت خداست - گر چه خواب باشد، - تا زمانى که غیبت مسلمانى را نکند.

«اَخْبرَنى جِبْرَئیلُ عَنْ رَبّى اَنَّهُ قالَ: ما اَمَرْتُ اَحَداً مِنْ مَلائِکَتى اَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِاَحدٍ مِنْ خَلْقى اِلاَّ اسْتَجَبْتُ لَهُمْ فیه»(20)
جبرئیل مرا از پروردگارم خبر داد: من احدى از فرشتگانم را فرمان ندادم که براى فردى از مخلوقم طلب آمرزش کنند، مگر آنکه آن را اجابت خواهم کرد.

«قالَ اَبُوعَبْدِاللَّهِ الصَّادِقُ - علیه‏السلام - مَنْ صامَ یَوْماً فِى الْحَرِّ، فَاَصابَ ظَمَأً وَ کَّلَ اللَّهُ بِهِ اَلْفَ مَلَکٍ یَمْسَحُونَ وَجْهَهُ، وَ یُبَشِّرُونَهُ، حتّى‏ اِذا اَفْطَرَ، قالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: ما اَطْیَبَ ریحَکَ، یا مَلائِکَتى اِشْهَدُوا اَنّى قَدْ غَفَرْتُ لَهُ»
امام صادق - علیه‏السلام - فرمود: کسى که در روز گرمى روزه‏دار باشد، و تشنه شود خداوند هزار فرشته را مأمور مى‏نماید خود را به صورت او بمالند و تا هنگام افطار به او بشارت دهند: خداوند فرموده است چقدر بوى تو خوش است. اى ملائکه من! شاهد باشید که من او را آمرزیدم.(21)

«انفاسکم فیه تسبیح»
نفس‏هاى شما در ماه مبارک رمضان به منزله تسبیح الهى است.

«دعائکم فیه مستجاب»
دعاهاى شما در ماه مبارک رمضان مستجاب است.

«فى خَبَرِ اَبى ذَرٍّ اَنَّهُ سَئَلَ النَّبِىُّ - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - مَا الصَّوْمُ؟ قالَ: فَرْضٌ مَجْزِىٌّ وَ عِنْدَ اللَّهِ اَضْعافٌ کَثیرَةٌ»(22)
در روایت ابوذر آمده است که از رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - سئوال شد: روزه چیست؟ فرمود: واجبى است پاداش داده شده، و در نزد خداست چندین برابر.

«عَلَیْکَ بِالصَّوْمِ، فَاِنَّهُ زَکاةُ الْبَدَنِ، وَ جُنَّةٌ لِاَهْلِهِ»(23)
بر تو باد به روزه؛ که آن (روزه) زکات بدن و سپرى براى اهل آن (روزه‏داران) است.

«کُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ هُوَ لَهُ غَیْرُ الصِّیامِ، هُوَلى، وَ اَنَا اُجْزى‏ بِهِ»(24)
هر عمل فرزند آدم، براى اوست جز روزه که آن براى من است و من پاداش آن هستم (یا آنکه من پاداش آن را خواهم داد).

«إِنَّ لِلْجَنَّةِ باباً یُدْعَى الرَّیَّانُ لا یَدْخُلُ مِنْهُ اِلاَّ الصَّائِمُون»(25)
براى بهشت درى است که به ریّان خوانده مى‏شود که جز روزه‏داران از آن داخل نمى‏شوند.

«وَ لَخَلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ، اَطْیَبُ عِنْدَاللَّهِ عَزَّ وَ جَلِّ مِنْ ریحِ الْمِسْکِ، وَالصَّائِمُ یَفْرَحُ بِفَرْحَتَیْن: حینَ یَفْطُرُ فَیَطْعَمُ وَ یَشْرَبُ، وَ حینَ یَلْقانى فَاُدْخِلُهُ الْجَنَّةَ»(26)
بوى دهان روزه‏دار از بوى مشک نزد خداوند خوش‏تر است و شخص روزه‏دار دو شادمانى دارد: یکى در وقت افطار که غذا خورده و آب مى‏آشامد و دوم در وقتى که به ملاقات من آمده و من او را به بهشت وارد مى‏کنم.


«قالَ الصَّادِقُ - علیه‏السلام - : اَفْضَلُ الْجِهادِ الصَّوْمُ فِى الْحَرِّ»(28)

«بُنِىَ الْاِسْلامُ عَلى‏ خَمْسِ دَعائِمَ: عَلَى الصَّلوةِ وَ الزَّکوة وَ الصَّوْمِ وَ الْحَجِّ وَ وِلایَةِ اَمیرِالْمُؤْمِنینَ، وَاْلائِمَّةِ مِنْ وُلْدِهِ صَلواتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ»(29)

«ثَلاثَةٌ مِنْ رَوْحِ اللَّه: التَّهَجُّدُ مِنْ اللَّیْلِ بِالصَّلاةِ، وَلِقاءُ الْاِخْوانِ، وَ الصَّوْمُ»(30)

«الصَّوْمُ فِى الشِّتاءِ الْغَنیمَةُ الْبارِدَةُ»(31)

«یا اُسامَةُ عَلَیْکَ بِالصَّوْمِ، فِاَنَّهُ قُرْبَةً اِلىَ اللَّهِ»(32)

«وَ الصِّیامُ فِى الْهَواجِرِ»(33)
و روزه گرفتن در شدت گرما.

«ما مِنْ مُؤْمِنٍ یَصُومُ شَهْرَ رَمَضانَ اِحْتِساباً اِلاَّ اَوْجَبَ اللَّهُ لَهُ سَبْعَ خِصالٍ: اَوَّلُها یَذُوبُ الْحَرامُ مِنْ جَسَدِهِ، وَ الثَّانِیَةُ یَقْرُبُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ وَ الثَّالِثَةُ یَکُونُ قَدْ کَفَرَ خَطیئَةَ اَبیهِ آدَمَ، وَ الرَّابِعَةُ یُهَوِّنُ اللَّهُ عَلَیْهِ سَکَراتِ الْمَوْتِ وَ الْخامِسَةُ اَمانٌ مِنَ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ یَوْمَ الْقِیمَةِ، وَ السَادِسَةُ یُعْطیهِ اللَّهُ بَراءَةً مِنَ النَّارِ، وَ السَّابِعَةُ یُطْعِمُهُ اللَّهُ مِنْ طَیِّباتِ الْجَنَّة»(34)
حرام از بدنش آب خواهد شد، کفاره اشتباه پدرش آدم خواهد بود، به حرمت خدا نزدیک مى‏شود، سکرات مرگ بر او آسان مى‏گردد. امان از گرسنگى و تشنگى قیامت خواهد بود، به او ورقه برائت از آتش داده خواهد شد، و او را از پاکیزه‏هاى بهشت اطعام دهند.

«یا جابِرُ هذا شَهْرُ رَمَضانَ مَنْ صامُ نَهارَهُ وَقامَ وِرْداً مِنْ لَیْلِهِ، وَ عَفَّ بَطْنَهُ وَفَرْجَهُ، وَکَفَّ لِسانَهُ، خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ کَخُرُوجِهِ مِنَ الشَّهْرِ فَقالَ جابِرُ: یا رَسُولَ اللَّه! ما اَحْسَنُ هذَا الْحَدیثُ! فَقالَ رَسُولُ اللَّه - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - : یا جابِرُ و ما اَشَدُّ هذِهِ الشُرُوُط»!(35)
اى جابر! این ماه رمضان است، کسى که روزش را روزه بگیرد و شب را به عبادت بسر برد و شکم و عورت خود را از حرام نگهدارى کند و زبانش را حفظ نماید، از گناهانش بیرون مى‏رود همان‏گونه که از ماه رمضان خارج مى‏شود [و به ماه شوال وارد مى‏شود].
جابر گفت: چه سخن زیبایى است! حضرت فرمود: اى جابر! چه شروط سختى!

«دعیتم فیه الى ضیافة اللَّه...»
در ماه رمضان به میهمانى خدا دعوت شده‏اید.

«عَنْ حَمْزَةَ بْنِ مُحَمَّدٍ قالَ: کَتَبْتُ اِلى‏ اَبى مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِىِّ - علیه‏السلام - لِمَ فَرَضَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ الصِّیامَ؟ فَوَرَدَ فِى الْجَوابِ: لِیَجِدُ الْغَنِىُّ مَسَّ الْجُوعِ فَیَمُنَّ عَلَى الْفَقیر»(36)

لِعرْفانِ مَسِّ الْجُوعِ وَ الْعَطَشِ، لِیَکُونَ الْعَبْدُ ذَلیلاً، مُسْتَکیناً، مَأْجُوراً مُحْتَسِباً صابِراً، فَیَکُونَ ذلِکَ دَلیلاً عَلى‏ شَدائِدَ اْلاخِرَةِ، مَعَ ما فیهِ مِنَ اْلاِنْکِسارِ لَهُ عَنِ الشَّهَواتِ واعِظاً لَهُ فِى الْعاجِلِ دَلیلاً عَلَى اْلأجِلِ ...».(37)
1. روزه تقاى و خویشتن‏دارى مى‏آورد که بزرگترین سجیه و بالاترین خُلق در انسان است و باید گفت: صفتى است که در هر که پیدا شود، انسان کامل و محبوب خدا خواهد گردید، و آثارى که بر تقوا بار مى‏شود، در نتیجه عائد روزه‏دار مى‏گردد. این معنى از آیه مبارکه 183 سوره بقره استفاده مى‏شود. 2. یار و مددکار آدمى است همان گونه که در آیه شریفه آمده است: 3. صورت شیطان را سیاه مى‏کند آن طور که در روایت شریف رسیده است: 4. چنانکه از امام صادق - علیه‏السلام - نقل شده که: پیغمبر اکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - براى اصحاب خود بیان فرمود. بدن را پاک خواهد کرد، و به آن رشد و نمو خواهد داد: 5. فرشتگان بر او درود فرستند و درود آنان استغفار است، چنانکه از رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - روایت شده‏است. 6. چنانکه از رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - نقل شده است: 7. فرشتگان او را دعا کنند، چنانکه از آن حضرت روایت شده، «إِنَّ اللَّهَ وَ کَّلَ مَلائِکَةً بِالدُّعاءِ لِلصَّائِمینَ»(19) و در روایت دیگرى از آنحضرت نقل شده: 8. فرشتگان، خود را بصورت او مى‏مالند و به او مژده مى‏دهند. 9. نفس روزه‏دار تسبیح است: 10. دعاى روزه‏دار مستجاب خواهد شد: 11. پاداش عمل او چندین برابر داده خواهد شد، چنانکه از پیامبر اکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - این گونه روایت شده است: 12. سپر از عذاب و آتش و از خطرات دیگر است، چنانکه حضرت على - علیه‏السلام - در وقت وفاتش، به فرزند گرامى‏اش سفارش فرمود: 13. پاداش آن با خود پروردگار است، چنانکه از پیامبراکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - نقل شده که: خداى تبارک و تعالى فرمود: 14. یکى از درهاى بهشت، مخصوص روزه‏داران است، چنانکه از پیامبراکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - نقل شده که: 15. دو شادمانى براى روزه‏دار است همان‏طور که در روایت آمده است: 16. موجب صحت بدن است چنانکه از پیامبر اکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - روایت شده‏است. «صُومُوا تَصِحُّوا»(27) و از نظر اطباء هم ثابت گردیده: روزه در سلامتى بدن، اثر بخصوصى دارد، و نود درصد امراض را از این راه معالجه مى‏نمایند. 17. روزه گرفتن در فصل گرما، بالاترین جهاد است. 18. زیر بنا و اساس اسلام است، چنانکه از امام صادق - علیه‏السلام - روایت شده: اسلام بر پنج پایه و ستون نهاده شده: بر نماز و زکات و روزه و حج و ولایت امیرالمؤمنین و ائمه از فرزندان او - علیهم‏السلام - 19. رحمت خدا و توفیق و فرج اوست که بسبب آن، حیات انسانى حاصل گردد، چنانکه از امام صادق - علیه‏السلام - روایت شده: سه چیز از روح اللَّه است: بیدارى شب به نماز، ملاقات برادران، و روزه. 20. روزه در زمستان، غنیمتى لذت‏بخش و بى‏رنج و زحمت است، چنانکه از پیامبر اکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - روایت شده‏است. 21. وسیله قرب به خداست، چنانکه در وصیت رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - به اسامة بن زید دیده مى‏شود. 22. یکى از هفت چیزى است که از سوابق ایمان است، چنانکه از حضرت على - علیه‏السلام - روایت شده: هفت چیز از اولیات ایمان است (یعنى نخست به آنها سفارش شده) به آنها چنگ بزنید ... تا آنجا که مى‏گوید: 23 تا 29. چنانکه از روایت معاویة بن عمار استفاده مى‏شود: پیامبراکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - در پاسخ به سؤالات یهودى، پاداش روزه‏دار ماه رمضان را چنین بیان فرمود: 30. در صورتى که شرائط را مراعات کند و روزه خواص را بگیرد، از گناهان بیرون آید مثل روزى که از مادر متولد گشته است، چنانکه از پیامبر اکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - نقل شده است: 31. روزه‏دار مهمان خدا است : 32. عواطف انسانى را تهییج مى‏کند؛ مالدار را بیدار کرده؛ غنى و ثروتمند بیاد فقیر و درمانده مى‏افتد و گرسنگى و زحمت و رنج و محرومیت او را در زندگى لمس مى‏نماید، پس بر فقیر محبت کرده و به او رسیدگى مى‏نماید و این مطلب در روایت امام حسن عسکرى - علیه‏السلام - در بیان فلسفه روزه آمده است: 33. آدمى بیاد قیامت مى‏افتد و لذا در خطبه رسول خدا - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - سفارش مى‏فرماید که: از گرسنگى و تشنگى خود گرسنگى و تشنگى روز قیامت را بیاد آورید که چنین عملى در پاکى، ایمان و تقواى روزه‏دار بسیار مؤثّر است و اگر کسى قیامت را در حقیقت پیش چشمش مجسم سازد، انسان شایسته‏اى خواهد گردید و از امام رضا - علیه‏السلام - از فلسفه روزه سئوال شد و آن حضرت فرمود:

درجات و مراحل روزه‏

محققین علم اخلاق روزه را به سه مرتبه درجه بندى کرده‏اند:

1- روزه عموم‏

روزه عموم عبارت است از حفظ شکم و شهوت از خوردن و آشامیدن و بهره‏گیرى از غریزه جنسى و رعایت آداب ظاهرى یعنى رعایت همان مسائلى که در توضیح‏المسائل‏ها بیان شده است.
پیامبر اکرم - صلى‏اللَّه علیه و آله و سلم - مى‏فرماید:
«اِنَّ اَیْسَرَ مَاافْتَرَضَ اللَّه عَلى‏ الصَّائِمِ فى صِیامِهِ تَرْکُ الطَّعامِ وَالشَّرابِ»(38)
به راستى آسان‏ترین چیزى که بر روزه‏دار واجب شده است این‏که از خوردنى‏ها و آشامیدنى‏ها اجتناب کند.

2- روزه خصوص و خواص‏

روزه خصوص و خواص عبارت است از حفظ زبان، گوش، چشم، دست و پا و سایر اعضا و جوارح از گناهان و افطار آن به انجام گناه است.
حضرت صادق - علیه‏السلام - فرمودند:
«اِذا صُمْتَ فَلْیَصُمْ سَمْعُکَ وَ بَصَرُکَ وَ فَرْجُکَ وَ لِسانُکَ وَ تَغُضُّ بَصَرَکَ عَمَّا لا یَحِلُّ النَّظَرَ اِلَیْهِ، وَالسَّمْعَ عَمَّا لا یَحِلُّ اسْتِماعُهُ اِلَیْهِ وَاللِّسانَ مِنَ‏الْکِذْبِ وَالْفُحْشِ»(39)
هرگاه روزه گرفتى پس باید گوش، چشم، فرج و زبانت روزه باشند و نگاهت را از چیزهایى که نگاه به آن‏ها جایز نیست حفظ کنى و گوشت را از آنچه شنیدنش جایز نیست، محافظت نمایى و زبانت را از دروغ و فحش حفظ کنى.

3- روزه خاص الخاص (خصوص الخصوص و یا خواص الخواص)

و آن روزه قلب از هموم دنیویّه و افکار پست و نگهدارى او از ماسوى اللَّه است و افطار آن به توجه به غیر خداوند؛ یعنى توجه به دنیا و متاع آن مگر دنیایى که مقدمه دین باشد که این‏گونه دنیا زاد و توشه آخرت است. البته این‏گونه روزه مخصوص به انبیا و صدیقین و مقرّبین است.
حضرت على - علیه‏السلام - مى‏فرماید:
«صَوْمُ الْقَلْبِ خَیْرٌ مِنْ صِیامِ اللِّسانِ وَ صَوْمُ اللِّسانِ خَیْرٌ مِنْ صِیامِ الْبَطْنِ»(40)
روزه دل با ارزش‏تر از روزه زبان (اعضاء و جوارح است و روزه زبان (اعضاء و جوارح) برتر از روزه شکم است.
البته هر سه قسم روزه، اسقاط تکلیف خواهد نمود، اما روزه‏اى که روزه‏دار از آن سود مى‏برد، و بوسیله آن بدرجاتى مى‏رسد، و خداوند بزرگ، پاداش آن خواهد گردید و امکان دارد در همین دنیا پرده حجاب از روى چشم او برداشته شود و عالمى را ببیند که چشمى، آن را ندیده و گوشى، آن را نشنیده و به دل احدى، خطور نکرده، قسم سوم است.

1) شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ص 12.






































2) همان، ص 5. 3) الجامع الصغیر، ج 1، ص 432، ح 2815 . 4) فضائل الاشهر الثلاثة، ص 123. 5) صحیح مسلم، ج 2، ص 758، ح 1. 6) شیخ صدوق، ثواب الأعمال، ص 12 . 7) شیخ عباس قمى، سفینة البحار، ج 2، ص 67 . 8) شیخ حرّ عاملى، وسائل الشیعه، ج 7، ص 218 . 9) شیخ طوسى، التهذیب، ج 4، ص‏152، ح 421؛ مسند أبى یعلى، ج 1، ص 395، ح 860 . 10) الجامع الصغیر، ج 2، ص 80، ح 4904. 11) همان‏ص 366 . 12) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 93، ص 344 . 13) همان . 14) سوره بقره، آیه 45 . 15) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 246 . 16) همان . 17) همان، ص 247 . 18) همان . 19) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 253. 20) همان . 21) همان. 22) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 248 . 23) همان، ص 248 و 367. 24) همان، ص 248. 25) همان، ص 252 . 26) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 250 . 27) همان، ص 255. 28) همان، ص 256 . 29) همان، ص 257. 30) همان . 31) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 257. 32) همان، ص 258. 33) همان. 34) شیخ حرّ عاملى، وسائل‏الشیعه، ج 7، ص 172؛ محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 369. 35) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 371. 36) همان، ص 369. 37) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج 96، ص 375. 38) شیخ حرّ عاملى، وسائل‏الشیعه، ج‏1، ص 118. 39) محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج‏96، ص 295. 40) آمدى، غررالحکم و دررالکلم، حدیث 3363.
دسته ها : رمضان المبارک
پنج شنبه جهاردهم 6 1387

نخستین کارى که باید در ارتباط با ((ماه مبارک)) انجام گیرد, بدست آوردن نگاه صحیح نسبت به آن مى باشد, نگاهى برگرفته از آنچه که کتاب خدا و پیشوایان راستین الهى به انسان ارایه کرده اند. بدین ترتیب انسان مومن, در آغاز و پیش از انجام هرگونه رفتار و برخورد با این ماه, در تب و تاب به دست آوردن آگاهى از ((چیستى ماه رمضان)) و کسب معرفت لازم درباره مقام, موقعیت و جایگاه آن است.
آن گونه که امام زین العابدین (ع) این آگاهى و معرفت را ملتمسانه از پروردگارش طلب مى کند:
((اللهم صل على محمد وآل محمد والهمنا معرفه فضله واجلال حرمته...))6خدایا بر محمد و آلش درود فرست و شناخت فضیلت ماه رمضان و بزرگداشت حرمتش را به ما الهام فرما.
شناخت ماه رمضان تعیین کننده نحوه برخورد با آن پى بردن به ماهیت و موقعیت ماه مبارک رمضان و آگاهى از چیستى آن, ضمن آنکه خود نعمتى بزرگ و موهبتى سترگ است, راه گشاى کیفیت برخورد و چگونگى رفتار با آن نیز مى باشد. در پرتو شناسایى موقعیت و شناخت جایگاه ماه خدا است که انسان مومن هنگام حلول و تشریف فرمایى آن, مى تواند استقبال شایسته از آن به عمل آورد. در حقیقت با این شناسایى و شناخت, راه چگونگى برخورد با این ماه و نوع رفتار با آن هموار مى گردد. در این باره این گزارش ((انس بن مالک)) شنیدنى است: ((لما حضر شهر رمضان قال النبى (ص): سبحان الله, ماذا تستقبلون وماذا یستقبلکم قالها ثلاث مرات.))7 هنگامى که ماه رمضان فرا مى رسید پیامبر (ص) مى فرمود: منزه است خدا, بنگرید که به استقبال چه مى روید و چه به شما روى مىآورد و این جمله را سه بار تکرار فرمود.
در سایه ى این شناخت و شناسایى است که نقش بى بدیل, تاثیر شگرف و آثار و فواید ارجمند آن, هویدا مى گردد و تلاش و تقلا ى انسان مومن براى شرف یابى به محضر آن, رعایت وظایف و آداب, بهره مندى از برکات و کوشش براى نگهدارى و از دست نرفتن لحظات و ساعت آن را برمى انگیزد. چنانچه در روایت ((ابى مسعود انصارى)) از پیامبر اکرم (ص) مى خوانیم: ((لو یعلم العبد ما فى رمضان لود ان یکون رمضان السنه))8 اگر بنده, از آنچه که در ماه رمضان قرار داده شده آگاهى داشت, با تمام وجود دوست مى داشت که همه ى سال, ماه رمضان باشد.
شناخت و درک ماه رمضان موجب شکر پروردگار
برخوردارى از درک درست از ماه مبارک رمضان, زمینه و موجبات به دست آوردن مواهب و برکات الهى و هدایا و عطایاى ربانى در این ماه را فراهم مى نماید.
نعمتى بسیار بزرگ و موهبتى بسیار عظیم است که بى تردید هر کس با بهره مندى از آن نیکبختى خود را رقم زده, قله سعادت و ظفرمندى را فتح کرده و مدال پر افتخار رستگارى را نصیب خود مى کند. نعمتى که از شدت گرانقدرى و ارجمندى نمى توان براى آن قیمت و بهایى تعیین کرد. از این رو سزاوار است, کسى که از این نعمت بزرگ بهره مند گردید خداوند را شکر فراوان و سپاس بسیار گوید; ((لو علمتم ما لکم فى شهر رمضان لزدتم الله تعالى ذکره شکرا))9 اگر آنچه را که در ماه رمضان براى شما قرار داد شده مى دانستید فراوان شکر خدا مى گذاشتید.
گفت پیغمبر که نفحت هاى حق اندر این ایام مىآرد سبق گوش و هش دارید این اوقات رادر ربایید این چنین نفحات را پیامبر فرمود, بوهاى خوش الهى, عنایت و رحمت ها و دم مبارک خداوندى در این ایام بیشتر است و پى درپى مىآید. یعنى در تمام اوقات و در همه ساعات نفحات الهى درمى رسد و بر دیگر نفحات سبقت مى گیرد. اى کسانى که نفحات الهى را طالب هستید این اوقات را که نفحه حق به شما مى رسد با گوش هوش, غنیمت شمرید و این ساعات لطیف و شریف را دریابید.
شناسایى و شناساندن ماه رمضان
به مدد و توفیق الهى این نوشتار بر آن است که به منظور ارایه نگاه صحیح درباره ((چیستى ماه رمضان)), به بررسى و بیان ویژگیها, اوصاف و اسامى آن در آیات, روایات و ادعیه بپردازد. هرچند با توجه به فراوانى این اوصاف وویژگى ها همه آن ها در این مقاله نمى گنجد و ناگزیر به بیان چند ویژگى اکتفا مى شود.
ماه مبارک
یکى از اوصاف ماه رمضان که در برخى از روایات و ادعیه بدان تصریح شده است, صفت ((مبارک)) است, اینک تعدادى از آنها را با هم مرور مى کنیم:
قال رسول الله (ص): ((قد جائکم شهر رمضان, شهر مبارک, شهر فرض الله علیکم صیامه...))10 رسول خدا (ص) فرمود: ماه رمضان به سوى شما آمد, ماه مبارک, ماهى که خداوند روزه اش را بر شما واجب کرده است...
عن الامام على (ع) قال: ان رسول الله (ص) خطبنا ذات یوم فقال: ((ایها الناس انه قد اقبل الیکم شهر الله بالبرکه والرحمه والمغفره...))11 از امام على (ع) روایت شده که فرمود: روزى رسول خدا (ص) چنین فرمود: مردم, ماه خدا همراه با برکت و رحمت و مغفرت به شما روى آورده است...))
عن سلمان الفارسى قال: خطبنا رسول الله (ص) فى آخر یوم شعبان فقال: ((قد اظلکم شهر رمضان شهر مبارک, شهر فیه لیله القدر خیر من الف شهر...))12 در گزارشى از سلمان فارسى آمده است: رسول خدا (ص) در آخرین روز ماه شعبان براى ما سخنرانى کرد و چنین فرمود:
ماه رمضان, ماهى مبارک, ماهى که در آن ماه, شب قدر که از هزار شب برتر است, سایه خود را بر شما گسترده است...
عن رسول الله (ص) انه کان یدعو اول لیله من شهر رمضان: ((الحمد الله الذى اکرمنا به ایها الشهر المبارک...))13 از رسول خدا (ص) روایت شده که آن حضرت همیشه در شب اول ماه رمضان این گونه دعا مى خواند: حمد و سپاس خدایى را که ما را به تو اى ماه مبارک کرامت بخشید...
عن الصادق (ع) انه کان یقول فى آخر لیله من شعبان واول لیله من شهر رمضان: ((اللهم ان هذا الشهر المبارک الذى انزلت فیه القرآن وجعلته هدى للناس وبینات من الهدى والفرقان قد حضر...))14 از امام صادق (ع) روایت شده که آن حضرت در آخرین شب ماه شعبان و در نخستین شب ماه رمضان این دعا را مى خواند: بارالها! این ماه مبارک را که در آن قرآن, براى راهنمایى مردم, نشانه هدایت و جداکننده حق و باطل فرو فرستاده شد, فرا رسید...
فراوانى اطلاق عنوان ((مبارک)) بر ماه رمضان در متون دینى موجب شده است که این عنوان جزو مشهورترین اوصاف و عناوین این ماه شناخته گردد.
معنى برکت و مبارک
علماى لغت واژه ((برکت)) را به فزونى و رشد15 همراه با ثبات و دوام معنى کرده اند.
در کتاب لسان العرب به نقل از ابن عباس آمده است: ((معنى برکت فراوانى در هرچیز خیر است)).16 راغب اصفهانى نیز آن را به معناى ثبوت و استقرار خیر الهى در چیزى مى داند, چنانچه برکه ((چیزى شبیه حوض)) به جایى که آب در آن مجتمع و مستقر مى گردد, گفته مى شود.17
اما مبارک, به آنچه که در آن خیر فراوان وجود دارد و از او بروز و صدور مى یابد اطلاق مى گردد. زجاج مى گوید: ((مبارک آن چیزى است که از آن خیر فراوان برآید))18 راغب نیز مى نویسد:)) به آنچه که خیر و فایده الهى در آن ثبوت و استقرار داشته باشد مبارک گفته مى شود)).19
کاربرد واژه برکت و مبارک در قرآن
بنابراین, آنچه که در آن خیر فراوان و نفع و فایده بسیار, ثبات و قرار داشته و از آن صادر گردد, مبارک نامیده مى شود. بدین ترتیب عنوان ((با برکت)) و ((مبارک)) در آیات قرآن کریم ودر این موارد بکار رفته است:
1) ذات اقدس الهى که خیر محض و برکت ناب است; ((تباره الله رب العالمین)) (اعراف54/), ((فتباره الله احسن الخالقین)) (مومنون/ 14), ((تباره الذى نزل الفرقان على عبده...!)) (فرقان/ 1).
2) قرآن کریم; ((وهذا کتاب انزلناه مبارک)) (انعام/ 92), ((وهذا کتاب انزلنا مبارک فاتبعوه...))
(انعام/ 155), ((کتاب انزلناه الیه مبارک لیدبروا آیاته...)) (ص / 29)
3) خانه خدا (کعبه); ((ان اول بیت وضع للناس للذى ببکه مبارکا وهدى للعالمین)).20
4) مسجد الاقصى; ((.. الى المسجد الاقصى الذى بارکنا حوله...))21
5) شب قدر; ((انا انزلناه فى لیله مبارکه...))22
6) پیامبران الهى; ((وجعلنى مبارکا اینما کنت...))23, ((وبارکنا علیه وعلى اسحاق...))24
7) باران; ((ونزلنا من السما ما مبارکا...))25
راز مبارکى ماه رمضان
بى تردید مبارکى و نامبارکى و سودمندى و زیان بارى هرچیزى که به انسان منتسب مى شود, با حیات آدمى و ابعاد وجودى او رابطه اى تنگاتنگ و گسست ناپذیر داشته و با مصالح و مفاسد حیات و جنبه هاى مختلف وجود او ارتباط کامل دارد. به همین علت, براى پى بردن به ((مبارکى)) ماه رمضان و برکت زایى آن براى انسان, توجه و تامل در نکات زیر ضرورى است:
1ـ حقیقت حیات و گوهر وجود انسان روشن است که آدمى علاوه بر جنبه هاى مادى و زندگى حیوانى از جنبه هاى معنوى و زندگى انسانى نیز برخوردار است این جنبه معنوى و انسانى در پرتو اعطاى وجودى برتر به او بخشیده شده است.
((.. ثم انشاناه خلقا آخر فتباره الله احسن الخالقین))26 ((فاذا سویته ونفخت فیه من روحى فقعوا له ساجدین))27 این وجود برتر و حقیقت فراتر که اساس هستى و گوهر حیات انسان را تشکیل مى دهد همان روح آدمى و جان انسانى است که دیگر موجودات از آن بهره اى ندارند; غیر این جانى که در گاو و خر استآدمى را عقل و جانى دیگر است در صورت نبود این گوهر ارجمند, آدمى ازحیات انسانى تهى شده و در ردیف دیگر حیوانات قرار خواهد گرفت.
2ـ نیازمندیها و موجبات حیات انسانى همان گونه که براى حیات حیوانى و جنبه مادى انسان نیازمندىها و خواسته هایى متناسب با آن وجود دارد و در صورت تامین نشدن و پاسخ ندادن به آنها حفظ و بقاى آن ناممکن است, براى حیات انسانى و معنوى نیز نیازها و تمایلاتى وجود دارد که حفظ و بقاى آن تنها در پرتو تامین و برآورده کردن آنها امکان پذیر خواهد بود.
پیداست که نیازمندىها و خواسته هاى این دو جنبه ى وجود و دو بعد حیات انسانى متناسب با تفاوت و اختلاف آنها متفاوت و مختلف خواهد بود; تغذیه, رشد, بالندگى و نشاط بعد حیوانى و جنبه مادى انسان, به امور مادى و تامین خواسته هاى حیوانى وابسته است و از امور مورد نیاز بعد انسانى بیگانه و بى خبر مى باشد; او نداند جز که اصطبل و علف از سعادت غافل است و از شرف اما براى تغذیه, فربهى, شادابى و پرورش بعد انسانى و جنبه معنوى و روحى انسان موجبات و نیازمندىهاى دیگرى وجود دارد و این گونه نیست که با به دست آوردن عوامل و زمینه هاى شادابى, فربهى و آسایش تنى, زمینه تنومندى, رشد, نشاط و آرامش جان نیز فراهم گردد.
3ـ هدف و نقش ماه رمضان بنابراین, براى پرورش و رشد و بالندگى جان و تامین خواسته هاى آن باید به سراغ امورى غیر از عوامل تامین کننده نیازهاى تن شتافت. هدف اساسى و نتیجه نهایى و دستاورد اصلى ((روزه)) که برجسته ترین, وظایف مسلمان در ماه مبارک رمضان است, تقوا مى باشد.
((یا ایها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم لعلکم تتقون))28 اى کسانى که ایمان آورده اید! روزه بر شما نوشته شده; آن گونه که بر آنها که پیش از شما بودند نوشته شد, تا پرهیزکار باشید.
تقوا که همان نگهدارى, کنترل و مهار تمایلات حیوانى و خواسته هاى نفسانى است, یک امر واقعى و عینى مى باشد که در سایه ى روزه و روزه دارى در وجود انسان محقق مى گردد. ماه رمضان با همه آنچه که به همراه دارد (و برجسته ترین آن روزه است), در صدد کنترل انسان و مهار تمایلات تنى و ایجاد و تقویت روحیه ى مقاومت در برابر جاذبه هاى نفسانى است تا بتواند بعد حقیقى و گوهر اصلى وجود انسان را سرزنده, بالنده, با نشاط و فربه نماید; تا تو تن را چرب و شیرین مى دهى گوهر جان را نیابى فربهى 4ـ ارتباط ماه رمضان با حیات حقیقى انسان انسان براى تامین حیات معنوى خود و تقویت, پرورش و فربهى روح خویش به این ماه الهى نیازمند است. گرچه این فریضه الهى مانند دیگر فرایض و تکالیف اسلامى تنها با یک بعد وجود انسان سروکار ندارد و فواید و آثار آن به حیات روحى انسان محدود نمى گردد و ضمن تامین نیازهاى روحى و درپى داشتن آثار و نتایج معنوى, بهره ها و برکات مادى و دنیایى را هم براى انسان و جامعه به همراه دارد,29 ولى هدف اصلى ونقش اساسى و تاثیر عمده ماه رمضان به حیات معنوى و روان انسانى مربوط مى شود و آدمى براى بالندگى, رشد و چالاکى به امساک, منع و محدودیتى که ماه رمضان براى بعد حیوانى انسان ایجاد مى کند نیازمند است, این امساک, هرگز به معناى محرومیت و از دست دادن توانایى ها و گرفتار ضعف و ناتوانى شدن نیست. ((روزه)) براى پیشگیرى از محرومیت انسان و ایجاد قدرت کنترل در برابر شهوات نفس و تمایلات تن و برخوردار ساختن جان انسان از گوهرها و کمالات انسانى بسیار لازم و ضرورى است. چه بسیار افرادى که با رها نمودن نفس و تن دادن به شهوات آنى و هوس هاى زودگذر, در حسرت ازدست دادن گوهر انسانیت نشسته و گرفتار اندوهى همیشگى شده اند; ((کم من شهوه ساعه اورثت حزنا طویلا))30 امام على (ع) فرمود: و چه بسا شهوت یک لحظه که مایه اندوه طولانى گردد.
ماه رمضان یکپارچه خیر و برکت
با به خاطر سپردن نکات چهارگانه ى پیش, اکنون مى توان چهره مبارک و سیماى پر خیر و برکت ماه رمضان را مشاهده نمود و به برکت آفرینى آن براى انسان پى برد.
البته این چهره زیبا و سیماى نورانى آنگاه قابل مشاهده است که پرده از دیدگان آدمى برداشته شود و غبار تن, حجاب رخسار زیباى جان نگردد و خواهش هاى نفسانى, مانع رویت ارتباط میان نیازهاى جان آدمى با حقیقت و ماهیت روح پرور ماه رمضان نباشد و نگاه صحیح نسبت به این ماه و رابطه آن با جان انسانى و نیازهاى او بدست آید. در این صورت لحظه لحظه این ماه و همه آنچه که به همراه دارد, موجب خیر, برکت و مبارکى براى انسانى است که آن را درک کرده و در آستانش بستر افکنده است. چقدر شنیدنى است این گزارش محمد بن مسلم از امام باقر (ع): ((ان الله تعالى ملائکه موکلین بالصائمین یستغفرون لهم فى کل یوم من شهر رمضان الى آخره وینادون الصائمین کل لیله عند افطارهم: ابشروا عباد الله فقد جعتم قلیلا وستشبعون کثیرا بورکتم و بوره فیکم...))31 خداوند داراى ملائکه اى است که وظیفه آنان استغفار نمودن براى روزه داران در هر روز از ماه رمضان تا پایان این ماه است و در هر شب هنگام افطار به روزه داران بشارت مى دهند: اى بندگان خداوند اندکى گرسنگى را چشیدید و بزودى سیر مى گردید. شما و آنچه که در شماست مبارک گردید.
[اى خجسته درد و بیمارى و تب
اى مبارک درد و بیدارى شب رنج گنج آمد که رحمت ها دروست مغز تازه شد چو بخراشید پوست] آرى, اگر روح انسان را بشناسیم و نیازهاى حقیقى او را بدانیم و رابطه بنده با خدا و راز نیازمندى بشر به ارتباط با عالم ملکوت را به درستى بیابیم نه تنها ماه رمضان راموجب محرومیت و محدودیت نمى دانیم, بلکه آن را موجب توسعه و پیشرفت وجودى و صعود و تکامل انسانى خواهیم دانست.. در این صورت, براى تکامل و تعالى انسان و رسیدن به کوى حق, روزه و ماه رمضان (و امورى که موجب بالندگى و نشاط و قوت جان مى گردد) را لازم و ضرورى خواهیم شمرد; چنان که در این روایت نبوى آمده است:
((من عرف الله وعظمه, منع فاه من الکلام و بطنه من الطعام وعنى نفسه بالصیام والقیام...))32 کسى که خدا را به درستى شناخته و به عظمت او پى برده باشد, دهان خود را از سخن و شکمش را از غذا بازداشته و رنج روزه و عبادت (نماز و شب زنده دارى) را بر خود هموار مى کند.
[چون که در معده شود پاکت پلید
قفل نه بر حلق و پنهان کن کلید
یعنى ویژگى معده این است که پاکى ها را به پلیدى تبدیل مى کند پس بر حلق خود قفلى بزن و کلیدش را پنهان کن و دائم مراقب شکم خود باش]. با این نگاه و معرفت, انسان مومن هرگز به از دست دادن ماه رمضان راضى نمى شود و در صورت از دست رفتن آن سخت نگران و بسیار آزرده خاطر و ملول مى گردد. آن گونه که در زمزمه هاى عارفانه آن روح آگاه و شیدا در واپسین ساعات ماه مبارک مى خوانیم:
((فنحن مودعوه وداع من عز فراقه علینا وغمنا و اوحشنا انصرافه عنا...))33 ما با این ماه خدا حافظى مى کنیم, خدا حافظى کسى که جدایى اش براى ما سخت است و این جدایى ما را اندوهگین مى کند و با رفتنش تنها مى شویم.
 

مصطفى ابراهیمى مازندرانى
------------------------------------
پى نوشت :
1ـ آل عمران, 178.
2ـ متن خطبه مقام معظم رهبرى در نماز جمعه تهران در تاریخ 77/10/18 بیستم ماه مبارک رمضان.
3ـ در مقاله اى تحت عنوان ((على (ع) و کارگزاران ناصالح)) به این شخصیت پرداخته شده است.
4ـ اعراف, 33.
5ـ در این گفتار متن عربى عباراتى که معظم له از غیر معصوم نقل کرده اند حذف و به ترجمه اکتفا شده است.
6ـ صحیفه جامعه سجادیه دعاى / 155.
7ـ بحار, ج 93, ص 347.
8ـ بحار, ج 93, ص 346.
9ـ وسایل الشیعه, ج 6, ص 174.
10ـ تهذیب الاحکام, ج 4, ص 152.
11ـ وسایل الشیعه, ج 7, ص 227.
12ـ مستدرک الوسایل, ج 7, ص 429.
13ـ همان, ص 446.
14ـ الاقبال بالاعمال الحسنه (اقبال سید بن طاووس) باب 3 فصل 4.
15ـ لسان العرب, ج 1 و مفردات راغب واژه ((برک)) ومجمع البیان, ج 2, ص 477.
16ـ لسان العرب, ج 1.
17ـ مفردات راغب.
18- لسان العرب, ج 1.
19ـ مفردات راغب.
20ـ آل عمران, 96.
21ـ اسرا, 1.
22ـ دخان, 3.
23ـ مریم, 31.
24ـ صافات, 113.
25ـ ق, 9.
26ـ مومنون, 14.
27ـ حجر, 29.
28ـ بقره, 183.
29ـ واین حقیقیت با مدد و توفیق الهى پس از بیان همه ى ویژگیها و اوصاف ماه مبارک کاملا آشکار خواهد شد.
30ـ کافى ج 2, ص 451.
31ـ وسائل الشیعه, ج 6, ص 176.
32ـ امالى صدوق, ص 249.
33ـ صحیفه جامعه سجادیه, دعا 142 و اقبال سید بن طاووس, باب 34.
 

دسته ها : رمضان المبارک
چهارشنبه سیزدهم 6 1387
X